دوفصلنامۀ بین‌المللی حقوق‌بشر

دوفصلنامۀ بین‌المللی حقوق‌بشر

خداوند هم‌چون کنش‌گری فرااخلاقی: «سنت‌گرایی مدرن» در برابر «مدرن‌گرایی سنتی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران.
چکیده
در این مقاله، روش‌شناسی، پیامدها و لوازم دو دیدگاه رقیب دربارهٔ نسبت خداوند با اخلاق و عقل بشری بررسی می‌شود: دیدگاه «خداوند همچون کنشگری فرااخلاقی/فراعقلی» که نویسنده از آن دفاع می‌کند و آن را «سنت‌گرایی مدرن» می‌نامد و دیدگاه «خداوند همچون کنشگری اخلاقی/عقلی» که «مدرن‌گرایی سنتی» نامیده می‌شود. در مقاله نشان داده می‌شود که برخلاف تصور رایج، این دیدگاه دوم است که با هم‌ارز دانستن قوانین و قواعد بشری با فرامین الهی، زمینه‌ساز بنیادگرایی است و راه را برای قرائت‌های افراطیِ داعش‌وار از دین هموار می‌کند. در ادامه، مقاله نشان می‌دهد که دیدگاه مدرن‌گرایی سنتی، دست‌کم از دو جنبه با رویکردهای روش‌شناختی پیشامدرن همسان است. سپس با ارائهٔ سه استدلال نشان داده می‌شود که رویکرد بنیادگرایانه و داعش‌وار به فرامین الهی، پیامد نخستِ این دیدگاه، و تعمیم مخاطب اوامر و نواهی الهی از معصومین به همهٔ مردم در همهٔ زمان‌ها و مکان‌ها، دومین پیامد آن است. در پیامد سوم نشان داده می‌شود که چگونه سنت‌گرایی مدرن می‌تواند ناسازگاری ظاهری میان گزاره‌های حاکی از فرامین الهی و گزاره‌های حاکی از احکام بشری را حل یا منحل کند. نتیجهٔ پایانی مقاله این است که سنت‌گرایی مدرن مبنی بر اینکه مخاطبان اصلی وحی، پیامبر و معصومان(ع) بوده‌اند، امکان سوءاستفاده از دین را محدود می‌کند و چهارچوبی هماهنگ‌تر با عقلانیت مدرن ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

“God as a supra-moral agent: Modern Traditionalism vs Traditional Modernism”

نویسنده English

Mir Saeid Mousavi Karimi
Professor, Department of Philosophy, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

This article examines the methodology, implications, and requirements of two competing perspectives on the relationship between God and human morality and reason: the view of "God as a supra-moral/supra-rational agent," which the author defends and terms "Modern Traditionalism," and the view of "God as a moral/rational agent," referred to as "Traditional Modernism." The article demonstrates that, contrary to common belief, it is the second view that, by equating human rules and laws with divine commands, paves the way for fundamentalism and facilitates extremist, ISIS-like interpretations of religion. Furthermore, the article shows that the Traditional Modernism perspective aligns with pre-modern methodological approaches in at least two respects. Then, through three arguments, it is shown that a fundamentalist and ISIS-like approach to divine commands is the first consequence of this view; the generalization of the audience of divine commands and prohibitions - from the infallibles to all people at all times and places - is it's second consequence; and the third consequence illustrates how Modern Traditionalism can resolve or dissolve the apparent contradictions between propositions expressing divine commands and those expressing human laws. The article concludes that the core tenet of Modern Traditionalism - namely, that the primary audience of revelation was the Prophet and the Infallibles (peace be upon them) - limits the potential for misuse of religion and offers a framework more consistent with modern rationality.

کلیدواژه‌ها English

Supra-moral
Supra-rational
Traditionalism
Modernism
Nafy-e Sabil (Denial of Domination)
International Treaties
Implementation of Hudud
سیاهه منابع
الف- منابع فارسی:
فنائی، ابوالقاسم. اخلاق دین‌شناسی: پژوهشی در مبانی معرفتی و اخلاقی فقه. تهران: نگاه معاصر، 1389.
فنائی، ابوالقاسم. دین در ترازوی اخلاق. تهران: انتشارات صراط، 1384.
مطهری، مرتضی. ده گفتار. تهران: صدرا، 1382.
موسوی کریمی، میرسعید. «حیات، به‌مثابه حقی الهی، و نه بشری»، پژوهشنامه حقوق کیفری 14، شماره 2 - شماره پیاپی 28 مقالات (دانشگاه گیلان، دی 1402): 151-169. https://doi.org/10.22124/jol.2023.23277.2345
موسوی کریمی، میرسعید. «حیات، حقی الهی یا بشری؟»، دوفصلنامه حقوق بشر 18، پیاپی 35، شماره 1، شماره پیاپی 35 (بهار و تابستان 1402): 7-35. https://doi.org/10.22096/hr.2023.1971570.1520
موسوی کریمی، میرسعید. «خداوند همچون کنشگری فرااخلاقی: چرا افعال، اوامر، و نواهی الهی تابع قواعد و قوانین اخلاقی/عقلی بشری نیستند؟»، دوفصلنامه علمی هستی و شناخت 10 ، شماره 1 (بهار و تابستان 1402) 7-44. https://doi.org/10.22096/ek.2025.2070028.1598
موسوی کریمی، میرسعید. «عقلانیّت، معرفت علمی و فلسفه علم تامس کوهن»، فصلنامه ذهن 3، شماره 10 (تابستان 1381): 57-88.
میرزای قمی، ابوالقاسمبنحسن. جامع الشتات فی اجوبه للسئوالات. جلد ۱. تهران: کیهان، 1372.
نصر، سید حسین، و مهدی محقق. ابوریحان بیرونی و ابن‌سینا: الاسئلة و الاجوبة، به انضمام پاسخهای دوباره ابوریحان و دفاع ابوسعید معصومی از ابن‌سینا. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1352.
ب- منابع عربی:
ابنإدریس الحلّی، أبیجعفر محمدبنمنصور. کتاب السرائر. جلد 2. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1410ق.
ابنزهرة، السید حمزة بن علی بن زهرة الحلبی. غنیة النزوع إلی علمی الأصول والفروع. قم: مؤسسة الامام الصادق علیهالسلام، 1417ق.
الأنصاری، الشیخ مرتضی. کتاب المکاسب. جلد 4. قم: مجمع الفکر الإسلامی، 1432ق.
حلی (علامه)، جمال‌الدین حسنبنیوسف. ارشاد الاذهان إلی أحکام الإیمان. جلد ۱. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1410.
حلی (علامه)، جمال‌الدین حسنبنیوسف. قواعد الأحکام. جلد 1. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1413ق.
حلّی (محقق)، جعفربن‌حسن. شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. جلد 1 و 4. قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
الخوانساری، السیدأحمد. جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. جلد ۵. تهران: مکتبة الصدوق، 1405ق.
الراوندی قطب‌الدین سعیدبنهبةاللّه. فقه القرآن. جلد 2. قم: منشورات مکتبة آیةاللّه العظمی المرعشی النجفی، 1405ق.
سید مرتضی، أبیالقاسم علیبنالحسین الموسوی. الشافی فی الامامه. جلد ۱. تهران:  مؤسسه انتشاراتی الصادق، 1310ق.
الشهید الاول، محمدبنمکی. الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه. جلد 2. قم: موسسه النشر الاسلامی، 1385.
الشهید الاول، محمدبنمکی. غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. جلد 1. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1414 ق.
الشهید الثانی، زین‌الدینبنعلی. مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. جلد 15. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة، 1413ق.
شیخ صدوق (ابن‌بابویه، محمدبن‌علی). من لایحضره الفقیه. جلد 4. محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری. قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.
طباطبایی، سید محمدحسین. المیزان فی تفسیرالقرآن. جلد 1-2. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 1417ق.
طبرسی، امین‌الاسلام ابوعلی فضلبنحسن. مجمع‌البیان. جلد ۷. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1415ق.
طوسی (شیخ)، محمدبنالحسن. التبیان فی تفسیر القرآن. جلد ۷. بیروت: دار احیاء التراث، 1413ق.
عمید زنجانی، عباسعلی. قواعد فقه (جلد سوم، بخش حقوق عمومی). تهران: انتشارات سمت، 1392.
الفاضل اللنکرانی، الشیخ محمد. القواعد الفقهیة. قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار علیهم‌السلام، 1383.
الکلینی الرازی، محمدبنیعقوب. الکافی. جلد 1. المحقق/المصحح:‌ علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1407ق.
محقق ثانی (کرکی)، نورالدین علیبنحسین. جامع المقاصد فی شرح القواعد. جلد 3. قم: مؤسسه آلالبیت، 1414ق.
 مغربی (قاضی)، ابوحنیفه، نعمانبنمحمد تمیمی. دعائم الإسلام. جلد 1. قم: مؤسسه آلالبیت، 1385ق.
مفید، محمدبنمحمد. المقنعة. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، 1413ق.
موسوی اردبیلی، عبدالکریم. فقه الحدود و التعزیرات. جلد 1. قم: مؤسسه النشر لجامعة المفید، 1427ق.
الموسوی البجنوردی، السیدحسن. القواعد الفقهیه. جلد 1. محقق/گردآورنده: محمدحسین درایتی و مهدی مهریزی. قم: نشر الهادی، 1377.
الموسوی الخوئی، السید أبوالقاسم. مبانی تکملة المنهاج. جلد 1. قم: المطبعة العلمیه، 1396ق.
النجفی الجواهری، الشیخ محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. جلد 21. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1362.
ج-منابع لاتین:
Burch, Robert. “Charles Sanders Peirce.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2024 Edition), Edited by Edward N. Zalta & Uri Nodelman. URL = .
Dante Alighieri. The Divine Comedy of Dante Alighieri, Edited and Translated by Robert M. Durling. Oxford: OUP, 1996.
Descartes, René. Discourse on the Method of Rightly Conducting One's Reason and of Seeking Truth in the Sciences. (1637). Available at: https://archive.org/details/discourseonthem00descuoft/page/n3/mode/2up
Hansson, Sven Ove. “Science and Pseudo-Science.” The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2025 Edition), Edited by Edward N. Zalta & Uri Nodelman. forthcoming URL = .
Kant, Immanuel. “Answering the Question: What Is Enlightenment?” (1784). available at: https://archive.org/details/AnswerTheQuestionWhatIsEnlightenment/KantEnlightmentDanielFidelFerrer2013/page/n1/mode/2up
Kant, Immanuel. Critique of Pure Reason. Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
Kuhn, Thomas S. The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: The University of Chicago Press, 1970.
Masterman, Margaret. “The Nature of a Paradigm.” in Criticism and the Growth of Knowledge: Proceedings of the International Colloquium in the Philosophy of Science, Edited by Imre Lakatos & Alan Musgrave, 59-91. London: Cambridge University Press, 1970.
Pigliucci, Massimo. “Naturalistic Epistemology.” The Internet Encyclopedia of Philosophy (2025). https://iep.utm.edu/pseudoscience-demarcation/
Whitehead, Alfred North. Process and Reality: An Essay in Cosmology. New York: Free Press, 197
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.